Temizliğin Kimyasına Giriş

Temizliğin Kimyasına Giriş

Temizliğin Kimyasına Giriş

Temizliğin Kimyasına Giriş
Bulunmaması gereken yüzeylerde bulunan her tür maddeye kir denir,
istenmeyen bu maddelerin enerji harcanarak uzaklaştırılması
işlemine de, temizlik adı verilir.
Temizlik işlemlerinde lekelerden arındırma, yüzeylerde mekanik ve
Kİr Bulunmaması
gereken  kimyasal hasar oluşturmama, görünümlerini koruma,
grıleşme, ve
bulunan her tür        sertleşmeye   yol   açmama,   renkleri   soldurmama
da   mutlaka
amaçlanmalıdır. Bir temizlik işleminden bahsedebilmek için ortamda
kir bulunması gerekmektedir. Kirlerin üzerinde bulunduğu yüzeyler
mutlaka tanınmalı; hem kir ortadan uzaklaştıracak etkili bir
temizlik ürünü seçilmeli, hem de uygun bir temizlik programı
oluşturulmalıdır.
Yüzeylerden koparılan kirlerin taşınması da gerekmektedir. Bu
taşıyla, temizlik işlemlerinde genellikle sudur. Bu nedenle
kullanılan suyun temizlik işlemi üzerindeki etkileri de
bilinmelidir.Şimdi temizlik üzerinde etkili olan bu faktörleri daha
yakından incelemeye çalışalım.

KIR
Yukarida belirtildigi gibi, bulunmamasi gereken yerlerde bulunan her
tür maddeye kir dendigini biliyoruz. Örnegin: Yag,yemek içinde
bulundugunda bir gida maddesi iken , masa örtüsüne
döküldügünde kir olur.

Kir genellikle birbirinden çok farkli maddelerin bir araya
gelmesinden olusan karmasik bir bilesimdir. Kirleri degisik
sekillerde siniflandirmak mümkündür. Gevsek kirler, yapiskan
kirler gibi. Genel olarak kir çesitleri dört ayri kategoride
incelenir.
Serbest Kir     : Toz, toprak, kagit
Bagli Kir       : Suda çözünen, çözücüde çözünen
Kimyasal Kir    : Pas
Mikro organizmalar      : Bakteriler, virüsler, mantarlar, küfler, mayalar
Bakteriler, virüsler, küfler, kimyasal artiklar (pas, korozyon) da
kir türlerindendir. Kirleri yapilarina göre, tuzlar/üreler,
proteinli kirler, karbonhidratlar, yaglar, pigmentler olarak da
siniflandirabiliriz
Kir degisik yöntemler kullanilarak temizlenebilir. Bunlar tek tek
olabildigi gibi, bazen ayni anda da uygulanabilir. Konumuz
açisindan baslicalan ; yikamak, agartmak, asidik ortamda
temizlemek, organik çözücülerle veya leke çikarma islemi ile
temizlemektir..
ENERJI
Temizlik istenmeyen maddelerin enerji kullanimiyla ortamdan
uzaklastirilma islemidir. Bu islemde farkinda olarak veya
olmayarak kullandigimiz enerjiler vardir. Bunlari el ve vücut
temizliginde, çamasir ve bulasik temizligine kadar her durumda
kullaniriz. Bunlar:
1.      Kimyasal enerji
2.      Mekanik enerji
3.      Isisal enerji
4.      Zaman
Siralama önem sirasina göre yapilmamistir. Önemli olan konu,
bu enerjileri temizlik islemlerinde dogru uygulanmasidir ve
bunlardan birinin azalmasi durumunda bir diger faktörün
artirilmasi temizlik performansi açisindan gereklidir. Ancak bir
faktörün bir digerinin yerini tam olarak almayacagi
unutulmamalidir. Bu enerjileri simdi daha ayrintili incelemeye
çalisalim.

KIR
ENERJI
SU VE pH
DETERJAN

KIMYASAL ENERJI
Temizlige etki eden en önemli faktörlerden biridir. Kimyasal etkiyi
yapan maddeler deterjanlardir.
Deterjanlar kiri çikartma ve baglamada, agartma ve emülsiyon
yapmada, dezenfeksiyon ve nötralize etmede , temizlige olumsuz etki
eden faktörleri ortadan kaldirmada önemli bir rolü vardir.
Kimyasal maddelerin, yani deterjanlarin seçiminde kirin ve yüzeyin
cinsi mutlaka dikkate alinmalidir. Fazla ve eksik deterjan
kullaniminin temizlik islemlerine ve yüzeye olumsuz etkileri
olabilecegi unutulmamalidir.
MEKANIK ENERJI
Mekanik etki de, yüzeylerden kir çikarma isleminde önemli bir rol
oynamaktadir. Bazi kirleri çikarmak zor olabilir. Kir dokunun
içine islemis olabilir. Mekanik güç yüzeyle, kimyasal maddelerin
ve isinin etkili bir sekilde temasini saglar. Ovalama, çitileme
basinç uygulama gibi islemler mekanik etki ile kirin yüzeyden
kolayca uzaklasmasini saglar.
ISISAL ENERJI
Kir çikarma isleminde önemli faktörlerden biridir. Sicaklik ile
kir çikarma arasinda dogru oranü vardir. Istisnalar disinda
dogadaki her seyin çözünürlügü sicaklikla artar.
Yikama çözeltisindeki sicakligin kullanilan deterjanin
performansini belirlemede önemli bir etkisi vardir.
Kirlerin en iyi temizlenebildikleri sicakliklari da iyi bilmek
gerekir. Bazi kir türleri yüksek sicaklikta sabitlestikleri için
önce düsük sicakliklarda yikanmalari gerekir. Gene bazi kir
türlerini düsük sicaklikta çikarmak mümkün olmayacagindan,
yüksek sicakliklar seçilmelidir.
Unutulmamasi gereken bir diger nokta ise, temizlenmeye çalisilan
yüzeyin uygulanan sicakliga karsi gösterecegi reaksiyondur.
ZAMAN
Temizleme islemlerinde zaman, yüzeylerin, kimyasal maddeler, mekanik
aksiyon ve sicaklikta temas halinde oldugu süredir.
Zaman ne kadar uzun olursa temizlik performansi da o kadar iyi olur.
Ancak burada gözönüne alinmasi gereken nokta zamani en etkili ve
en verimli sekilde kullanmaktir
Çesitli yüzeylerden kirlerin çikarilmasi basit bir islem gibi
görünmektedir. Bir bakima öyledir ancak uygun ve etkili bir islem
yapmak kosuluyla.
Kirlerin sicakliklara karsi duyarliliklari farklidir. Protein
bazli kirler sicakliklara hassas oldugundan hemen
piserler.Temizlik islemlerinde kullanilan sicak su, özellikle
yagli kirleri emülsifiye eder. Kirleri küçük parçalara bölerek
temizleme islemini kolaylasti tir. Yukarida belirtilen dört
faktörün uygulamasi, temizlik islemlerinde basari için yeterli
degildir.Bu faktörlerin birbiriyle, yüzeylerle ve kirlerle
etkilesimini de bilmek gerekir. Temizlik programlari böyle
olusturulur. Bu prosedürlerin yanlis olusturulmasi basarili
geçmesi beklenen bir islemi basarisizliga götürebilir, ya da
tam tersi.
Kir çikariminda basari için, kir tiplerinin, yü^ey aktif
maddelerin karakteristik özelliklerinin, su sertliginin,
deterjanlarda etkinpH seviyelerinin de bilinmesi gerekmektedir.
Temizlik islemi gerçeklesirken yüzeye en az zarari vermeye
çalisilmalidir. Yüzeye zarar veren hiçbir islem basarili
kabul edilemez.
SUYUN ÖNEMI
Saf su saydam, kokusuz, tatsiz ve renksiz bir sividir. Ancak
dogada bulunan bütün sular, içlerinde az veya çok miktarda yabana
maddeler tasirlar. Yagmur yagarken atmosferde bulunan
karbondioksitten (COj) etkilenerek kismen karbonik aside dönüsen
yagmur sulan, yeralü tabakalarinda bulunan suda zor çözünen
maddelerin suya geçmesini saglar.
Genelde bizim ilgilendigimiz bölüm Kalsiyum ve Magnezyum
iyonlarinin karbonat, bikarbonat, sülfat ve klorür iyonlari ile
birleserek olusturduklari madensel tuzlardir. Bu tuzlar su
sertligini olustururlar. Bikarbonatlar geçici, digerleri kaka su
sertligini, ikisi birlikte toplam su sertligini olustururlar. Su
sertligi mevsimden mevsime ve su kaynagina göre degiskenlik
gösterir. Yeralü sulan yer üstü sularina göre daha sert olurlar.
Su sertliginin temizlikte baslica iki olumsuz etkisi vardir.
Temizleme maddesinin ziyan olmasina yol açar. Temizlenen yüzeyin
görünümünün bozulmasina, ömrünün kisalmasina ve islevinin
ortadan kalkmasina veya azalmasina yol açar.

SU SERTLIGININ TEMIZLIK ÜZERINDEKI OLUMSUZ ETKISI
a.      Temizlik maddeleri üzerindeki etkisi
Kalsiyum ve Magnezyum tuzlan, temizlik ortaminda Ca++ ve Mg++
iyonlarina aynsarak yikama ve temizlik için gerekli olan yüzey
aktif maddeleri baglayarak, yikama ortaminda etkisiz, hale getirir.
Böylece temizlik için daha çok ürün kullanmak zorunda kaliriz.
Ayrica Kalsiyum ve Magnezyumla baglanan yüzey aktif madde, suda
çözünmeyen bir bilesim halinde yüzeylerde birikir (kireç sabunu).
Bilindigi gibi, sabunlar su sertligine karsi son derece hassastir.
Günümüzde temizlik ürünlerinde kullanilan yüzey aktif maddeler
sabun kadar olmamakla birlikte, degisik oranlarda su sertliginden
etkilenir.
b.      Yüzey üzerindeki etkisi
Suda çözünmeyen bilesimler olusturan Kalsiyum ve Magnezyum
iyonlan, yüzeylere çökerek yapisirlar. Yüzeylerin estetik
görünümleri bozulur. Bu birikim  isiticilarda  olusursa  enerji
kayiplarina tekstil yüzeylerde  olusursa

grilesme ve yipranmalara yol açar . Karbonatlar ve bikarbonatlar,
alkali madde olduklarindan suya belirli bir alkalinite de verirler. Bu
durum durulama islemlerinde problemlere yol açabilir. Temizlik
islemlerinde kullanilan suyun ideal sertligi 0-5ü FH arasinda
olmalidir. Ayrica berrak, tortusuz, kokusuz olmali, içinde
O.lmg/lt demir; 0.05mg/lt mangandan fazla metal iyonlari
bulunmamalidir. pH’ 17 civarinda olmalidir.
SU SERTLIGININ GIDERILMESI
Suyun temizlik islemlerinde olusturdugu olumsuzluklari gidermek
için, sertliginin azalmasi veya giderilmesi gerekmektedir. Bu islem
belli basli 3 yolla yapilabilir.
Kaynatmak
Su sertligini gidermede kullanilan yöntemlerdendir. Sudaki geçici
sertlik önlenebilir, kalici sertlik ise giderilemez. Bu nedenle
geçerli bir yöntem olarak kabul edilemez.
Kimyasal yoldan çöktürme
Bu yöntemde kalsiyum ve magnezyum iyonlari bir havuz içinde kimyasal
maddeler kullanarak çöktürülürler. Bu amaçla, sodyum hidroksit
NaOH, soyum karbonat N^CC^ ve kalsiyum hidroksit Ca (OH)2 kullanilir.
Ancak, pratik olmadigindan yaygin olarak kullanilmazlar.
tyon degistirme yöntemi
Günümüzde kullanilan bütün modern su yumusatma yöntemleri, iyon
degistirme prensibine dayanmaktadir, iyon degistiriciler suda
çözünmeyen organik (reçine) veya anorganik (zeolit) maddelerdir. Bu
maddeler içlerinden sert su geçirildiginde suya sertligini veren
kalsiyum ve magnezyum iyonlarini tutarak, bunun yerine içlerinde
bulunan ve yikama ortami için zararsiz olan sodyum (Na+)iyonu
verirler. Bu yöntemi kullanisli kilan yukarida belirtilen
islemin tersine çevrilebilir olmasidir . Içlerinde sodyum (na+)
açisindan zengin tuzlu su geçirildiginde tuttuklari kalsiyum ve
magnezyum iyonlarini birakarak, sodyum iyonlarini alirlar. Bu
tuzlama islemine rejenerasyon adi verilir.

pH Nedir
Su ve benzerleri disindaki tüm çözeltiler yapilan itibariyla
asidik veya alkalidir. Bu çözeltilerin kuvveti pH derecesi ile
belirlenir. PH potansiyel hidrojen demektir.
0       7       14
<….asitlik artar   nötr   …>alkalilik artar
pH skalasi 0 ile 14 arasinda degisir. Tam ortasi olan 7
nötürdür. Skalanin uçlarina dogru yaklastikça asitlik ve
alkalilik artar. Bu artis logaritmiktir. pH= 10 olan bir çözelti,
pH= 9 olan bir çözeltiden 10; pH = 8 olan bir çözeltiden 100 kat
daha alkalidir. Ayni sey asidik bölüm için de geçerlidir. PH = 3
olan bir asit pH = 6 olan bir asitten 1000 kat daha asidiktir.
Asitler ve alkaliler iyonik bilesiklerdir, iyonik bilesikler, suda
çözüldükleri zaman (+) ve (-) yüklü iki bölüme ayrilirlar.
Esit kuvvetlere sahip bir asit ve alkali solüsyon
karistirildiginda sonuç solüsyonun nötralize olmasidir. Yan
ürün olarak da her zaman tuz ve su ortaya çikacaktir.
NaOH+HCI        NaCI+H2O
Asidik solüsyonlarda H+ iyonu, alkali solüsyonlarda OH iyonu
bulunmaktadir. Bir solüsyonun asitlik veya alkalilik özelliklerini
kazandiran bu iyonlardir.
HCI–H” + CI NaOH-Na  + OH
ASITLER
Asitler pH skalasinda 0-7 arasi ölçüme sahiptirler. 7′ nin alûnda
bir pH degerine sahip solüsyonun yapisinda fazladan H iyonu var
demektir. Serbest hidrojen iyonu miktari artikça pH sifira
yaklasacak ve asitlik kuvveti artacaktir. Asitler genellikle sert ve
keskin bir kokuya sahiptir. Birçok metale olumsuz etki ederler.
Turnosol kagidinin rengini kirmiziya çevirirler. Fenolftalein
gibi bir belirteç çözeltinin rengini etkilemeyecektir.
ALKALILER
Alkaliler ise pH skalasinda 7-14 arasinda bir ölçüme sahiptir. pH
14’e yaklastikça serbest hidroksil OH iyon miktari ve alkalilik
kuvveti de artacaktir. Asitler gibi alkaliler de metaller üzerinde
olumsuz etkilere sahiptir. Turnosol kagidi tutuldugunda kagidin
rengi maviye dönecektir. Fenolftalein belirteci eklendiginde renksiz
solüsyon pembe renge dönüsecektir.

NOTRDamiolmis su Cilt asiditesi
7 6 4

14      ALKALI
13      Sodyum hidroksit        (13.3)
12      Sodyum meta silikat     ¦ (12.4) ^^^^^^m
11      Soda    (11.5)
10
9       Sodyum bikarbonat       (8.3)
8
(7.0)

Fosforik asit ASÎT    Hidroklorik asit

(1.1)

pH kavraminin iyi anlasilmasi gerekmektedir. Deterjanin etkisi
üzerinde pH’ in rolü çok önemlidir.
Temizlik isleminde kullanilan ürünlerin pH’ larinin ve iyi bir
islem için gereken pH araliginin, temizlenecek yüzeyin asitler
ve alkalilere karsi duyarliliginin da mutlaka bilinmesi
gerekmektedir

Deterjan Kimyasi
Temizlik islemlerinde kullanilan deterjanlar kirleri ortamdan
uzaklastirmak ve temizlik sonrasi kullanimlarinda iyilestirmeler
yapabilmek için bir dizi kimyasal maddeye sahiptir.Bunlar bazen tek
tek, bazen içlerinden birkaçi bir arada bulunabilmektedir:
^       Yüzey aktif maddeler

>    Sertlik baglayicilar
>    Alkaliler
>    Kir çökelmesini önleyiciler
>    Optik agarûcilar
>    Agarûcilar
>    Korozyon önleyiciler

^       Köpük düzenleyiciler

>    Enzimler

^       Parfüm
^    Dolgu maddeleri

>    Stabilizatörler
>    Apre maddeleri

Simdi bunlari ayrintili olarak inceleyecegiz.

YÜZEY AKTIF MADDELER
Deterjan molekülleri bir kafa ve bir kuyruk kismi bulunan ve
görünümleri kurbaga larvalarina benzeyen bir yapiya sahiptir.
Bir ucu su tarafindan çekilen, bir tarafindan itilen, diger ucu ise
su tarafindan itilen fakat yag tarafindan çekilen maddelere yüzey
aktif madde diyoruz.
hidrofob        hidrofil
(Su tarafindan iletilen)        (Su tarafindan çekilen)
Yüzey aktif maddeler, suyun yüzey gerilimini düsürerek temizlik
için gereken islanmayi saglar. Kirlerin suda çözünen kismi
yüzeyden ayrilarak yikama suyuna geçer. Olusan bosluklarda kirler
gevser. Suda çözünmeyen kirler yumusar, temizlenmeleri
kolaylasir.
Yüzey aktif maddeler, kirleri yapmis olduklari yüzeylerden
koparirlar. Deterjan molekülleri (miselleri) kirlerin etrafini
kusatirlar. Kirler topaklanip küresel bir hal almaya baslayinca
yüzeyle temas eden kisimlari azalir. Bu yüzeylere yüzey aktif
maddeler yerlesir. Ve kirlerin koparilmasi kolaylastitilir.
Mekanik etkinin de yardimiyla kirler daha ufak parçalara ayrilir
ve yikama suyunda tutulurlar. Böylece temizlik islemi
gerçeklesmis olur.

Yüzey aktif maddelerin bir diger görevi de kiri yikama suyu içinde
askida tutarak tekrar çökelmesini önlemektir. Bu kirler su ile
birlikte ortamdan uzaklastirilir.
Kirler temelde üç sekilde su içinde tasinirlar.
Çözelti : Bekletmekle ayrismayan esit dagilmis (homojen)
karisimlardir. Tuz, Seker gibi maddeler suyla temaslarinda
iyonlarina ayrisir ve suyun içinde tamamiyla çözünür.
Çözünmüs kirlerin tekrar yüzeye çökmesi söz konusu degildir.
Süspansiyon : Suda çözünmeyen kaü bir madde çok ince bir toz
haline getirilip suda iyice karistirilirsa saydam olmayan, esit
dagilmamis (heterojen) bir karisim olusur. Bunlara süspansiyon
denir. Kararsizdirlar. Tane büyüklügüne ve cinsine göre er geç
ayrisarak çökerler.
Kmülsiyon : Su ve yag gibi birbiri içinde çözünmeyen iki sivi
birlikte çalkalandiginda saydam olmayan heterojen bir karisim
olur. Bu karisim kendi halinde birakildiginda er veya geç iki
tabaka halinde ayrilir, (faz ayrimi).
Yikama suyu içinde süspansiyon (pigment türü kirler) ve emülsiyon
(yag bazli kirler) halinde tasinan kirler kendi baslarina
kararsizdir ve tekrar yüzeye çökebilirler. Bunlari kararli ve
sürekli hale getirmek için kullanilan maddelere emülgatör adi
verilir. Yüzey aktif maddeler ayni zamanda emülgatördürler. Yüzey
aktif maddeler suda çözündüklerinde hidrofil uçlarinin ortaya
çikarttigi iyonlarin niteligine göre dört ana gruba ayrilir.
_       Anyonik aktif maddeler
+       Katyonik aktif maddeler
Noniyonik aktif maddeler
+_      Amfoterik aktif maddeler
Anyonik aktif maddeler : Suda çözündükleri hidrofil uçlari anyon,
yani (-) yüklü bir iyon olusturur. Deterjanlar genellikle anyonik
aktif maddeler içermektedir. Etkileri ve sudaki çözünürlükleri
sicaklikta artmaktadir. Bir diger özellikleri de çok
köpürmeleri ve su sertliklerinden olumsuz etkilenmeleridir.
Katyonik aktif maddeler : Sudaki çözeltileri katyon yani (+) yüklü
bir iyon olustururlar. Temizlik gücü zayif oldugundan yikama
maddelerinde kullanilmazlar. Hiçbir zaman anyon aktif maddelerle
birlikte kullanilmamasi gerekir. Kullandiklarinda birbirlerini
nötralize ederek çökerler ve özelliklerini kaybederler.
Dezenfektanlarin ve çamasir yumusaticilarin üretiminde
kullanilir.
Noniyonik aktif madde : Suda çözündüklerinde herhangi bir iyon
olusturmazlar. Pahalidirlar. Su sertliginden etkilenmeleri önemli
özeUiklerindendir. Ayni zamanda iyi bir yikama maddesidir. Alkali
ortamda temizlenmemesi gereken malzemelerin temizliginde
kullanilirlar. Anyon aktif maddelere kiyasla daha az köpürürler.
Yagli kirlerin çikarilmasinda oldukça etkilidirler. Düsük
sicakliklarda bile iyi performans gösterirler.

Amfoterik aktif maddeler : Yapilarinda hem anyon aktif maddelerin
temizleme hem de katyon aktif maddelerin yumusatma özelligini
tasirlar. Temizleme güçlerinin yüksek olmasina karsin
yapilarinin ve üretimlerinin karisik olmasi daha çok kozmetik
sanayinde kullanilmasina yol açmistir.
SERTLIK BAGLAYICILAR
Temizlik ürünleri maliyetlerinde önemli bir yer tutar. Sudaki
kalsiyum ve magnezyum tuzlarini baglayarak temizlik üzerindeki
olumsuz özelliklerini ortadan kaldirirlar. Özellikle çamasir
yikamalarinda, sudaki kirecin baglanmasi önem tasir.
Sert suyla yapilan temizliklerde, kireç yüzeylerde birikerek
çamasirlarin grilesmelerine ve yipranmalarina; bulasik
makinelerinde temizlik performansinin düsmesine, enerji
kayiplarina ve hijyen riskinin artmasina yol açar.
En yaygin olarak kullanilan sodyumtripolifosfat’ ûr. (STPP) Su
sertliginin etkisi bir yikamada anlasilmaz ancak 15 yikama
sonrasinda görülebilir.
STPP oranlan birbirinden farkli deterjanlar üretilmektedir. Bu
nedenle ürün seçiminde deterjan içindeki oranlarin ve temizlikte
kullanilan suyun sertligini bilmek gerekmektedir.
ALKALILER
Alkalinite bir ortamdaki hidroksil (OH-) iyonlarinin yogunlugunu
verir. Deterjan içindeki alkaliler yikama ortamindaki OH-
iyonlarinin yogunlugunu, dolayisiyla pH’ ini yükselten
maddelerdir. Kirler asidik olduklarindan ve alkali ortamda daha kolay
temizlendiginden yikama ve temizlik ortamlari genelde alkali
ortamlaridir.
Alkalinite yikama ortaminda gerek kirini gerekse yüzeyin negatif
elektrikte (-) yüklenmelerine, dolayisiyla birbirini iterek kirin
yüzeyden ayrilmasina yardimci olur.
Alkalinite, çamasir yikama ortaminda pamuk, keten gibi dogal
elyaflarin genislemesine ve kabarmasina yaradigindan içlerine
yerlesmis kirlerin yikama suyu ile temaslarini ve temizlenmelerini
kolaylasti tir.
Alkalinite, yag türü kirlerde bulunan yag asitlerini sabuna
dönüstürerek temizler.
Genel olarak bir yikama maddesini alkalinitesi ne kadar yüksekse,
temizleme gücünün de o kadar yüksek oldugunu söyleyebiliriz.
Alkali maddelerin yikama ortaminda uzun süre alkalinitesini
koruyabilmesi gerekmektedir. Buna tampon özelligi diyoruz. Baslica
alkali maddeler sodyum hidroksit (NaOH), sodyum karbonat- soda
(Na2CO,), sodyum silikat (N sodyum meta silikat, sodyum trifosfat

KIR ÇÖZELMESINI ÖNLEYICILER
Yikama ortaminda yüzeyden ayrilan, fakat suda çözünmeyen kirler
son derece ufak parçaciklar halinde, yüzey aktif maddeler ve STP’
nin de yardimiyla yikama ortaminda askida tutulur, yikama sonunda
suyla birlikte ortamdan uzaklastirilirlar. Bu etkiyi artirmak
için deterjanlar kir çökmesini önleyici maddelerle takviye
edilmislerdir. Baslica CMC denilen karboksimetilselüloz’ dur.
Görevi, temizlenen yüzeyi ve kirleri su ile çikmayacak sekilde
kaplama ve kirin tekrar yüzeye çökmesini önlemektir. Yalnizca
selülozik elyaflarda etkilidirler. Polyester türü çamasirlarda
farkli türden kimyasallar kullanilmaktadir.
OPTIK AGARTICILAR
insan gözü, renk olarak genis bir elektromanyetik salinim
tayfinin dar bir araligini algilar. Beyaz olarak görünen
isik üç ana renk olarak kirmizi, mavi, ve san renklerin
birlesmesinden ortaya çikar.
Yikama ve agartma isleminden geçen çamasirlarin hafif san renge
çalan bir görünümleri vardir. Bunun nedeni çamasirlarin
üzerine düsen beyaz isiktaki mavi renk tayfun emerek (absorbe
ederek) yansitmayislaridir.
Eskiden, bunu karsilamak için mavi renkte bir boya olan çivit
çamasir temizliginde kullanilirdi. Günümüzde bu görevi optik
agarücilar yapmaktadir.
Optik agarücilar çamasir üzerine düsen ve günes
isiginda %2-5 oraninda bulunmasina karsin gözle görünmeyen
mor ötesi isinlar (290nm) emer ve bunlari gözle görünebilen
mavi renk tayfindaki fiorasan isigina çevirerek yansitir.
Çamasirlar oldugundan daha beyaz ve temiz görünür. Bu bir optik
aldatmacadir ancak etkilidir.
Optik agarûcilarin etkili olabilmeleri için çamasirlar
tarafindan absorbe edilmeleri gereklidir. Pamuklu, polyester ve
polyamid kumaslar için farkli optik agarücilar
gelistirilmistir.
Klorlu agarücilara dayanikliliklari farkli optik agarücilar
vardir.
Piyasadaki hemen tüm deterjanlarda optik agarüci bulunmaktadir.
Belli bir miktarin üzerindeki optik agarücinin yaran yoktur.
Optik agarücilarin renkli çamasirlar üzerinde bazi olumsuz
etkileri de bulunmaktadir.
KOROZYON ÖNLEYICILERI
Temizlik islemlerinde kullanilan kimyasallarin metal aksama zarar
vermemesi istenmektedirYikama ortaminda silikatlar metal yüzeyler
üzerinde kimyasal reaksiyona girmeyen (ineri) ince film tabakasi
olusturarak, metalleri paslanmaya karsi korurlar.
KÖPÜK DÜZENLEYICILER
Elde veya açik makinelerde kullanilan yikama maddelerinde köpük
olmasi bir sakinca olusturmaz. Hatta ürünün kullanim
miktarinin yeterli olup olmadiginin bir ölçüsüdür.

Ancak endüstriyel temizlik islemlerinde asin köpük arzu edilmez.
Mekanik etki olumsuz etkilenir, tasmalarla birlikte yikama maddesi
kaybi söz konusudur. En büyük sakinca ise durulamada probleme yol
açar. Köpük düzenleyiciler bu olumsuzluklari ortadan kaldirmak
için temizlik ürünlerine katilirlar.
ENZIMLER
Bir kimyasal reaksiyonu olusturan, hizini arttiran ve reaksiyon
sonunda degisiklige ugramadan kalan maddelere katalizör denir.
Enzimle biyolojik katalizatör diyebilecegimiz protein
molekülleridir.
Bazi kirleri olusturan ufak moleküller kendi baslarina suda
kolayca çözümlenmelerine karsin bir araya geldiklerinde
çözünmeleri güçlesir. Enzimler, büyük moleküllerinin birlesme
noktalarini etkileyerek bu bagin gevsemesini saglar. Birlesme
noktalarindan parçalanan moleküller ayrisarak suda çözünür
hale gelir. Bu reaksiyonun sonunda enzimler bir katalizör
olduklarindan hiç bir kayba ugramazlar. Serbest kalan enzimler
yeniden görev yapabilirler.
Enzimler seçici (selektir) çalisirlar. Bazilari proteinleri,
bazilari yaglan, bazilari ise sadece karbonhidratlar parçalarlar.
Etkileri açisindan üç grupta toplanirlar.
^   Protease: Protein moleküllerini parçalar
^   Amylase: Karbonhidrat moleküllerini parçalar
^   Iipasa  : Yag moleküllerini parçalar
Yaygin olarak kullanilan Protease’ dir. Enzimlerin etkili olabilmesi
için
^   Yikama suyu sicakliginin 60″C nin alûnda ^   Yikama ortami
pH’ inin 9 civarinda ^   Klorlu agarücinin ortamlarinda
çalisilmalidir.
^   En önemlisi enzimlerin etkinliklerini 12-18 saat gibi uzun bir
süre içinde gösterebilmesidir.
PARFÜM
Temizlenen malzemelere güzel bir koku vermek, yikama esasinda
yüzeyden ayrilan kirin isinin etkisiyle ortaya yaydigi kötü
kokulan örtmek amaciyla yikama maddelerine parfüm eklenir.
AGARTMA MADDELERI
Agartma maddeleri özellikle çamasir temizliginde vazgeçilmez
olmakla birlikte yanlis kullanmalan halinde çamasirlan en çok
yipratan ve ömürlerini kisaltan kimyasallardir. Agartma maddeleri
^   Bir çok leke türünü beyazlatarak çikarmak ^   Çamasirlan
genel olarak agartmak
Gibi temel görev üstlenirler.

Çamasirlar yikama maddeleri ile kirden temizlenir, agartma
maddeleri ile lekeleri çikarilir ve genel olarak beyazlatilir.
Unutulmamalidir ki agartma hiçbir zaman iyi bir yikamanin yerini
alamaz. Kirleri beyazlatarak temizleyemezsiniz. Kireç ve demirden
kaynaklanan renk farkliliklarini agartma maddesi kullanarak
gidermek mümkün degildir. Aksine demirin katalizör etkisiyle çok
hizli reaksiyona giren agarûcalar çamasir elyaflarini
yipratarak ömürlerini kisaltir.
Agartma isleminde ana amaç tekstil elyafin yipranmadan lekelerin
çikarilmasi ve çamasirin beyazlaülmasidir. Agartma
maddelerinin çamasirda olusturdugu hasar bir daha giderilemez.
Agarücalar temelde iki gruba ayrilirlar:
Klor ba^k agarhalar: Kalsiyum hipoklorit (Kireç kaynagi), Sodyum
hipoklorit Çamasir suyu – (Bleach), Sodyum dikloroisosiyanürat
(Chlora)
Oksijen ba^k agarhalar: Sodyum Perporat (Oxyla), Hidrojen peroksit
(Oxyla Iiquid) Klor Bazli Agarücilar
Kireç kaymagi yikama ortaminda bol miktarda kalsiyum getirecegi
için çamasir yikamalari için uygun degildir.
Sodyum hipoklorit (çamasir suyun), ülkemizde kullanilan en yaygin
agartma maddesidir. Ucuz ve etkilidir. Dezenfeksiyon özelligi
vardir. Ancak, çamasirlar için tehlikelidir. Üretim sirasinda
kullanilan sodyum hidroksit, klor gazi ve su agir metal
iyonlarindan tamamen arindirilmis olmalidir. Aksi halde
bozusarak içindeki aktif klorun azalmasina yol açar. Isi, isik
ve konuldugu ambalaj içindeki yabana maddeler de bozunmaya yol açar.
Klor bazli agarücilarin etkinlikleri, yikama suyu
sicakligina, yikama ortaminda serbest halde bulunan agir metal
iyonlarinin miktarina ve yikama ortaminin pH’ ina göre
degisir.Yikama suyunun sicakligina göre ortamdaki aktif klor
miktarini son derece iyi ayarlamak gerekir. Agir metal iyonlari de
EDTA veya STP tarafindan baglanmis olmalidir. Yikama ortami pH’
i 8-11 arasi olmalidir. Daha düsük pH’ larda aktif klor, klor
gazi son durulama suyuna antiklor ilave edilmelidir.
Çamasir üzerinde kalan klor ütü veya kurutma dolaplarinda
yipranmaya ve sararmaya yol açar.
Sodyum dikloroisosiyanürat: Pahali olmasina karsin en güvenli
klor bazli agartma maddelerinden biridir. Asin sicak ve nem
olmazsa, aktif klor seviyesini kaybetmeden uzun süre stabil kalir.
Çok hizli reaksiyona girerek çamasir elyaflarini yipratmaz.
Klor agarücilarin 60’C nin üzerinde kullanilmakti tavsiye
edilmez.

Peroksit Bazli Agarüdlar
Sodyum perborat NaBojHjOj.SHjO sabitli bir agartma maddesi
oldugundan; organik maddeler, yüzey aktif maddeler, parfüm vb. ile
reaksiyona girmediginden tüm temizlik ürünleri içine kolaylikla
eklenebilir.
Yikama ortaminda isi ve alkalitenin etkisiyle hidrojen peroksit
(HJOJ) açiga çikararak serbest kalan oksijen (O2) ile agartma
islevini yerine getirir. Sodyum perboraûn agartma ve beyazlatma
etkisi 60″C ‘ nin altindaki yikama sicakliklarinda agartma
etkisinin olabilmesi için perborat aktivatörü olan TEAD kullanmak
gerekir. Hatali kullanimlarda çamasirlar klora oranla çok daha az
yipranir. Gene, günümüzde kullanilan birçok kumas boyasinin,
perboraûn agartma etkisine dayanikli oldugu gözlenmistir. Ters
sonuçlarla karsilasmamak için test yapilmasi tavsiye edilir.
Agartma maddelerini kullanirken su noktalara dikkat edilir. Direkt
çamasir üzerine dökülmemelidir. Yikama islemi basladiktan 5
dakika sonra ilave edilmesi tavsiye edilir.
Su sicakliginin 60″C nin alûnda oldugu yerlerde veya durumlarda
klorlu, üstünde oksijenli agarûcilar kullaniniz . Çok lekeli
problemlerde dozajlari arariniz. Renkli çamasirlarda klor bazli
agarûcilar kullanmayiniz. Yünlü, ipekli gibi protein bazli
elyaflarda klor bazli agarûcilar kesinlikle kullanilmaz.
“Klor bazli agarüalat asidik ürünlerle kesinlikle bir arada
kullanilmaz”
YUMUSATICILAR
Çamasirlarin elyaf yüzeyleri yikama sirasinda mekanik hareketin
etkisiyle düzenli yapilarini kaybederler. Yumusaûcilar daha
öncede belirtildigi gibi katyonik aktif maddelerdir. Yikanmis
elyafin yüzeylerine yerleserek (Absorbe olarak) yüzeyi yeniden
düzgün bir hale getirirler. Elyafi kabartirlar. Yikama esnasinda
gerek sürtünmeden gerekse anyonik maddelerden kaynaklanan statik bir
elektriklenme olusur. Çamasir yumusaûcilarinin bir diger
etkisi de bu statik elektriklenmeyi ortadan kaldirmaktir. Böylece
çamasirlar toz ve kirleri çekmez silindirden daha kolay geçer.
Çamasir yumusaûcilari kullanirken:
^ Yumusaûcinin en son durulama suyuna ilave edilmesine ve sonradan
durulama yapilmasina dikkat edilir.
^ Çamasirlarda, özellikle havlularda sertlesme kireçlenmeden
ileri geliyorsa yumusaûa kullanmanin bir yaran olmaz.
^ Uygun dozajin üzerinde yumusaûa kullaniminin özellikle
havlular üzerinde bazi olumsuz yönleri vardir. Havlular kaygan,
yapiskan bir hale gelir, su çekme özellikleri azalir. Her gün
yikanan çamasirlarda bir sonraki yikamaya asin miktarda katyon
aktif madde tasinmis olur, bu yikama programini olumsuz etkiler.